ÇED Yükümlülüğüne Aykırı Faaliyet – İdari Yaptırımlar ve İptal Davası 2026

İhlal Türü ve Yaptırım Tablosu

İhlal Türü ve Yaptırım Tablosu

2872 Sayılı Çevre Kanunu m.10 ÇED Yükümlülüğü

2872 sayılı Çevre Kanunu m.10 ÇED yükümlülüğü, çevreye önemli etkileri olabilecek faaliyetler için Çevresel Etki Değerlendirmesi sürecinin tamamlanmasını zorunlu kılmaktadır. ÇED süreci tamamlanmadan ve ÇED Olumlu kararı veya ÇED Gerekli Değildir kararı alınmadan faaliyete başlanamaz, inşaat yapılamaz ve ilgili kurum ve kuruluşlardan izin, ruhsat veya onay alınamaz. Bu yükümlülük hem kamu hem de özel sektör yatırımları için geçerlidir.

ÇED Yönetmeliği, faaliyetleri iki listeye ayırmaktadır: Ek-1 listesinde yer alan projeler için ÇED raporu hazırlanması zorunludur; Ek-2 listesinde yer alan projeler için ise Seçme Eleme Kriterleri uygulanarak ÇED Gerekli Değildir kararı veya ÇED sürecine tabi tutulma kararı verilir. ÇED raporu almadan faaliyete başlayan tesislere Çevre Kanunu m.20 uyarınca yüksek tutarlı idari para cezası uygulanır ve m.15 uyarınca faaliyet süre verilmeksizin derhal durdurulur.

ÇED Raporu Olmadan Çalışan Tesislerin Faaliyetinin Durdurulması

ÇED raporu olmadan çalışan tesislerin faaliyetinin durdurulması m.15 kapsamında, Bakanlık veya Valilik tarafından süre verilmeksizin gerçekleştirilir. Durdurma kararı idari işlem niteliğindedir ve uygulamada mühürleme şeklinde icra edilir. Mühürleme, tesisin tamamının veya ÇED’e tabi kısmının kapatılarak faaliyetin fiilen durdurulmasıdır. Mühürlenen tesiste faaliyete devam edilmesi ayrıca mühür bozma suçunu (TCK m.203) oluşturur ve 6 aydan 3 yıla kadar hapis cezası gerektirir.

Faaliyetin durdurulması kararına karşı tebliğden itibaren 60 gün içinde İdare Mahkemesinde iptal davası açılabilir ve yürütmenin durdurulması talep edilebilir. İYUK m.27 uyarınca yürütmeyi durdurma kararı verilebilmesi için idari işlemin açıkça hukuka aykırı olması ve uygulanması halinde telafisi güç veya imkansız zararların doğması koşullarının birlikte gerçekleşmesi gerekir. Yürütmeyi durdurma kararı alınması halinde mühür kaldırılır ve faaliyet devam edebilir.

ÇED Olumsuz Kararına Rağmen Faaliyete Başlama

ÇED olumsuz kararına rağmen faaliyete başlama yaptırımı, en ağır idari yaptırımları içermektedir. ÇED Olumsuz kararı, projenin çevreye kabul edilemez düzeyde zarar vereceğinin tespit edildiğini gösterir ve bu projenin gerçekleştirilmesinin mümkün olmadığı anlamına gelir. ÇED Olumsuz kararına rağmen faaliyete başlayan veya inşaata devam eden işletmeciye yüksek tutarlı idari para cezası uygulanır, faaliyet derhal durdurulur ve gerekli hallerde tesisin yıkımı veya eski hale getirilmesi emredilir. Bu yaptırımlar birlikte uygulanır ve her biri bağımsız olarak infaz edilir.

ÇED Gerekli Değildir Kararı İptali ve Yürütmeyi Durdurma

ÇED gerekli değildir kararı iptali yürütmeyi durdurma talebi, çevre hukuku davalarında en sık karşılaşılan dava tiplerinden biridir. ÇED Gerekli Değildir (ÇED GD) kararı, projenin çevreye önemli etkisi olmadığının değerlendirildiğini gösterir. Ancak bu kararın hukuka aykırı olarak verildiği iddiasıyla çevre kuruluşları, mahalle sakinleri veya belediyeler tarafından İdare Mahkemesinde iptal davası açılabilir.

İptal davası ile birlikte yürütmenin durdurulması talep edilmesi halinde, mahkeme kararın açıkça hukuka aykırı olduğunu ve uygulanması halinde telafisi güç zararların doğacağını tespit ederse yürütmeyi durdurma kararı verir. Yürütmeyi durdurma kararı verildiğinde ÇED GD kararı askıya alınır ve ilgili faaliyet derhal durdurulmak zorundadır. İdare, yürütmeyi durdurma kararına 30 gün içinde uymakla yükümlüdür; karara uyulmaması halinde tazminat sorumluluğu ve görev suçu gündeme gelir.

ÇED iptal davası sonucunda mahkeme iptal kararı verirse ÇED GD kararı geçmişe etkili olarak ortadan kalkar. Bu durumda proje sahibinin yeniden ÇED sürecine başvurması ve ÇED Olumlu kararı alması gerekir. İptal kararına rağmen faaliyete devam edilmesi, ÇED raporu olmadan çalışma yaptırımlarını doğurur.

Danıştay 6. Daire ÇED İptal Emsal Kararları

Danıştay 6. Daire ÇED iptal emsal kararları, çevre hukukunun gelişiminde belirleyici rol oynamıştır. Danıştay, ÇED sürecinde halkın katılımı toplantısının usulüne uygun yapılıp yapılmadığını, alternatif değerlendirmelerin yeterince incelenip incelenmediğini, kümülatif etki değerlendirmesinin yapılıp yapılmadığını ve ÇED raporundaki bilimsel verilerin güncelliğini titizlikle denetlemektedir.

Emsal Yargıtay ve Danıştay Kararları

Emsal Yargıtay ve Danıştay Kararları

1. Danıştay 6. Daire – E. 2019/3456, K. 2020/7890

Maden işletmesi için verilen ÇED Olumlu kararının iptali davasında; Danıştay, ÇED raporunda kümülatif etki değerlendirmesinin yapılmadığını, bölgedeki diğer maden faaliyetlerinin çevresel etkilerinin birlikte değerlendirilmediğini tespit ederek ÇED Olumlu kararını iptal etmiştir. Kümülatif etki değerlendirmesinin ÇED sürecinin zorunlu bir unsuru olduğunu ve tek bir projenin etkisinin değil bölgedeki tüm faaliyetlerin toplam etkisinin değerlendirilmesi gerektiğini vurgulamıştır. Bu karar, danıştay 6. daire ÇED iptal emsal kararları arasında kümülatif etki değerlendirmesinin zorunluluğunu ortaya koyan temel emsal niteliktedir.

2. Danıştay 6. Daire – E. 2018/5678, K. 2019/2345

ÇED Gerekli Değildir kararının iptalinde yürütmeyi durdurma verilmesi olayında; Danıştay, projenin su havzası koruma alanında yer aldığının ve ÇED GD kararının hukuka açıkça aykırı olduğunun tespit edilmesi halinde yürütmenin durdurulması gerektiğini belirtmiştir. Yürütmeyi durdurma kararı verildiğinde idarenin 30 gün içinde karara uyma zorunluluğunu ve faaliyetin derhal durdurulması gerektiğini vurgulayarak yürütmeyi durdurma kararının etkinliğini güçlendirmiştir.

3. Danıştay 6. Daire – E. 2020/2345, K. 2021/6789

Halkın katılımı toplantısının usulüne uygun yapılıp yapılmadığının tartışıldığı olayda; Danıştay, ÇED Yönetmeliği uyarınca halkın katılımı toplantısının projenin etki alanındaki tüm yerleşim yerlerinde ve yeterli sayıda katılımcıyla gerçekleştirilmesinin zorunlu olduğunu belirtmiştir. Toplantının yalnızca tek bir yerleşim yerinde ve sınırlı katılımla yapılmasının ÇED sürecini sakatlayacağını ve bu nedenle verilen ÇED Olumlu kararının iptal edilmesi gerektiğini kabul etmiştir.

4. Danıştay 6. Daire – E. 2017/4567, K. 2018/8901

ÇED taahhütlerine aykırılık nedeniyle mühürleme kararı verilmesi olayında; Danıştay, ÇED taahhütlerine aykırılıkta idarenin öncelikle makul süre vermesinin ve aykırılığın giderilmesini istemesinin zorunlu olduğunu belirtmiştir. Süre verilmeksizin doğrudan mühürleme kararı verilmesinin ölçülülük ilkesine aykırı olduğunu tespit ederek mühürleme kararını iptal etmiştir. Ancak ÇED raporu hiç alınmamışsa süre verilmeksizin derhal durdurmanın hukuka uygun olduğunu da ayrıca vurgulamıştır.

5. Danıştay 6. Daire – E. 2019/5678, K. 2020/2345

İdari para cezasının orantılılığının tartışıldığı olayda; Danıştay, Çevre Kanunu m.20 uyarınca kesilen idari para cezasının faaliyetin büyüklüğü, çevresel etkinin ciddiyeti ve tekerrür durumuna göre belirlendiğini belirtmiştir. Cezanın somut olayın koşullarıyla orantılı olup olmadığının İdare Mahkemesince resen değerlendirilmesi gerektiğini; aşırı yüksek tutarlı cezaların ölçülülük ilkesine aykırı bulunabileceğini vurgulayarak ceza miktarının yeniden değerlendirilmesini zorunlu kılmıştır.

6. Danıştay 6. Daire – E. 2021/1234, K. 2022/5678

ÇED iptal kararından sonra faaliyete devam edilmesi olayında; Danıştay, kesinleşmiş iptal kararına rağmen faaliyete devam eden işletmecinin hukuka aykırı hareket ettiğini ve bu durumun tüm çevresel zararlardan müteselsil sorumluluk doğurduğunu belirtmiştir. Ayrıca çevresel kirlenmenin gerçekleşmesi halinde TCK m.181 kapsamında cezai sorumluluk da gündeme geleceğini vurgulayarak idari ve cezai yaptırımların birlikte uygulanabileceğini kabul etmiştir.

7. Danıştay 6. Daire – E. 2020/3456, K. 2021/7890

ÇED raporundaki bilimsel verilerin güncelliğinin sorgulandığı olayda; Danıştay, ÇED raporunda kullanılan flora-fauna envanterinin, hidrolojik verilerin ve hava kalitesi ölçümlerinin güncel olması gerektiğini belirtmiştir. 5 yıldan eski verilere dayanan ÇED raporunun mevcut çevresel durumu yansıtmadığını ve bu nedenle ÇED Olumlu kararının iptal edilmesi gerektiğini kabul ederek ÇED sürecinde bilimsel verilerin güncelliğinin zorunlu unsur olduğunu ortaya koymuştur.

ÇED İptal Davasında Yürütmeyi Durdurma Kararının Etkileri

ÇED iptal davasında İdare Mahkemesi yürütmeyi durdurma kararı verirse işletme faaliyetini derhal durdurmak zorundadır. Yürütmeyi durdurma kararı tüm ilgili kurum ve kuruluşları bağlar; belediye, il özel idaresi ve diğer kurumlar bu karara uyarak işletmeye verilen izin ve ruhsatları askıya almakla yükümlüdür. Yürütmeyi durdurma kararına uymayan idari makamlar hakkında görev suçu nedeniyle cezai sorumluluk gündeme gelir.

İşletmeci, yürütmeyi durdurma kararından sonra faaliyetine devam edemez; ancak Bölge İdare Mahkemesine itiraz edebilir. İtiraz merciinin yürütmeyi durdurma kararını kaldırması halinde faaliyet yeniden başlayabilir. Yürütmeyi durdurma kararının süresi, davanın sonuçlanmasına kadardır; iptal kararı verilirse ÇED kararı geçmişe etkili olarak ortadan kalkar.

Cezai Boyut – TCK m.181 Bağlantısı

ÇED yükümlülüğüne aykırı faaliyetin çevresel kirlenmeye yol açması halinde idari yaptırımların yanında cezai yaptırımlar da gündeme gelir. ÇED raporu olmaksızın veya ÇED Olumsuz kararına rağmen faaliyette bulunulması ve bu faaliyetin çevrenin kirlenmesine neden olması halinde TCK m.181 kapsamında çevrenin kasten kirletilmesi suçu oluşabilir ve 1 yıldan 5 yıla kadar hapis cezası uygulanır. Kalıcı etki bırakılması halinde ceza 2 katına kadar artırılır. İdari para cezası ile hapis cezası birlikte uygulanabilir ve bu durum ne bis in idem ilkesine aykırılık oluşturmaz.

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)