TCK Madde 120 : Haksız Arama Suçu ve Cezası
Haksız Arama Suçu ve Cezası – TCK Madde 120
TCK Madde 120 – Özet ve Ceza Bilgisi
Suç: Hukuka aykırı olarak bir kimsenin üstünü veya eşyasını arayan kamu görevlisinin cezalandırılması.
Ceza: 3 ay – 1 yıl hapis cezası.
Fail: Yalnızca kamu görevlisi (özgü suç).
Mağdur: Üstü veya eşyası aranan herkes.
Şikâyet: Şikâyete tabi değildir, resen soruşturulur.
Görevli Mahkeme: Asliye Ceza Mahkemesi.
Uzlaştırma: Kapsam dışıdır.
Dava Zamanaşımı: 8 yıl (TCK m.66).
Adli Para Cezasına Çevirme: Mümkündür (kısa süreli hapis).
HAGB: Uygulanabilir.
TCK Madde 120 – Kanun Metni
Haksız arama
Madde 120- (1) Hukuka aykırı olarak bir kimsenin üstünü veya eşyasını arayan kamu görevlisine üç aydan bir yıla kadar hapis cezası verilir.
Kaynak: 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu – Mevzuat Bilgi Sistemi
Genel Açıklama
TCK m.120 kapsamında haksız arama suçu; hukuka aykırı olarak bir kimsenin üstünü veya eşyasını arayan kamu görevlisinin cezalandırılmasını düzenler. Bu suçta failin kamu görevlisi olması zorunludur ve aramanın hukuka aykırı şekilde yapılması aranır. Suç, görevi kötüye kullanma suçunun özel bir hâlidir ve Türk Ceza Kanunu’nun “Kişilere Karşı Suçlar” başlıklı İkinci Kısmın “Hürriyete Karşı Suçlar” bölümünde yer almaktadır.
Bu hüküm, 10.12.1948 tarihli Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Evrensel Bildirisi (madde 12), 4.11.1950 tarihli Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (madde 8/1) ve Anayasanın koruduğu özel hayatın gizliliğini belirli bir surette ihlâlin yaptırımını oluşturmaktadır. Kişilerin üzerinin veya eşyasının aranması insan haysiyetine bir tecavüz teşkil ettiği gibi kişi dokunulmazlığının bir devamı olan özel hayatın gizliliğine karşı da bir saldırı oluşturur.
Suçun Unsurları
| Unsur | Açıklama |
|---|---|
| Fail | Yalnızca kamu görevlisi (özgü suç). TCK m.6’ya göre kamusal faaliyetin yürütülmesine atama veya seçilme yoluyla ya da herhangi bir surette sürekli, süreli veya geçici olarak katılan kişilerdir. |
| Mağdur | Üstü veya eşyası aranan kişi. Özel bir sıfat aranmaz; herkes bu suçun potansiyel mağduru olabilir. |
| Fiil (Seçimlik Hareketler) | 1) Hukuka aykırı olarak kişinin üstünün aranması, 2) Hukuka aykırı olarak kişinin eşyasının aranması (cep, çanta, bavul, araç bagaçı vb.) |
| Hukuka Aykırılık | Aramanın kanuni şartlara uyulmaksızın yapılması. Hâkim kararı/arama emri bulunmaması, yetki sınırlarının aşılması, görevin kötüye kullanılması. |
| Manevi Unsur | Kast. Failin yetkisiz olduğunu veya yetki sınırlarını aştığını bilmesi gerekir. Taksirle işlenemez. |
| Korunan Hukuki Değer | Özel hayatın gizliliği, kişi dokunulmazlığı, kişi hürriyeti ve güvenliği. |
| Suç Türü | Özgü suç, icrai hareketli şekli suç, salt hareket suçu. |
TCK Madde 120’de Hukuka Aykırılık Unsuru
TCK Madde 120’de Hukuka Aykırılık Unsuru
Hukuka aykırılık, suçun temel unsurunu oluşturur. Madde gerekçesine göre “hukuka aykırı olarak” ibaresinden maksat, yürürlükteki mevzuatın izin vermediği hâl demektir. Kanun ve nizamların izin verdiği arama hâllerinde suç oluşmayacaktır. Suçun oluşması için kamu görevlisi, kişi hürriyetini görevini kötüye kullanarak veya yetkisini aşarak ihlâl etmiş olmalıdır.
| Hukuka Aykırı Arama Örnekleri | Hukuka Uygun Arama (Suç Oluşmaz) |
|---|---|
| Hâkim kararı veya C. Savcısı arama emri olmaksızın yapılan arama | Usulüne uygun hâkim kararı veya savcılık emriyle yapılan arama |
| Görev bölgesi dışında yetkisiz arama yapma | Suçüstü hâlinde yapılan arama |
| Suçüstü hâli bulunmadığı halde arama yapılması | Kolluk amirinin yazılı emriyle yapılan önleme araması |
| Arama kararının süresinin dolmasına rağmen arama yapılması | PVSK m.4/A kapsamında yapılan dıştan kontrol |
| Orantısız ve aşırı güç kullanarak yapılan arama | Görevin ifası kapsamında mevzuata uygun arama |
Ceza ve Yaptırım
| Konu | Açıklama |
|---|---|
| Temel ceza | 3 ay – 1 yıl hapis cezası |
| Adli para cezasına çevirme | Mümkündür (1 yıl ve altı kısa süreli hapis – TCK m.50) |
| HAGB | Uygulanabilir (ceza sınırı uygun) |
| Erteleme | Uygulanabilir (TCK m.51 koşulları varsa) |
| TCK m.53 hak yoksunluğu | Mahkumiyet hâlinde belirli hakları kullanmaktan yoksun bırakılma |
| Görevli mahkeme | Asliye Ceza Mahkemesi |
| Yetkili mahkeme | Suçun işlendiği yer mahkemesi |
Teşebbüs, İştirak ve İçtima
Teşebbüs, İştirak ve İçtima
Teşebbüs
Haksız arama suçu salt hareket suçu olduğu için ancak icra hareketleri kısımlara bölünebildiğinde teşebbüs mümkündür. Örneğin mağdurun kendisini durduran faile arama kararını görmek istediğini söylemesi üzerine failin aramaktan vazgeçmesi hâlinde teşebbüs söz konusu olabilir.
İştirak
Haksız arama suçu özgü bir suç olduğu için iştirak konusunda özel hükümler geçerlidir. Suça kamu görevlisi olmayan kişiler katıldığında, onlar azmettiren veya yardım eden olarak sorumlu olabilirler.
İçtima
TCK m.120’deki haksız arama suçu, görevi kötüye kullanma suçuna ilişkin düzenlemeye göre (TCK m.257/1) özel bir hüküm niteliği taşımaktadır. Haksız arama eylemi sırasında başka suçların da işlenmesi hâlinde gerçek içtima hükümleri uygulanır:
| Haksız Arama + Ek Eylem | Oluşan Suç | TCK Maddesi |
|---|---|---|
| Arama sırasında konuta/işyerine girilmesi | Konut dokunulmazlığının ihlali | TCK m.116 |
| Arama sırasında mağdurun hareket özgürlüğünün kısıtlanması | Kişiyi hürriyetinden yoksun bırakma | TCK m.109 |
| Arama sırasında tehdit edilmesi | Tehdit | TCK m.106 |
| Arama sırasında güç kullanılması | Cebir | TCK m.108 |
| Arama sırasında hakaret edilmesi | Hakaret | TCK m.125 |
Şikâyet, Zamanaşımı ve Uzlaştırma
Haksız arama suçu kural olarak şikâyete tabi değildir ve resen soruşturulur. Dava zamanaşımı süresi TCK m.66 uyarınca 8 yıldır. Uzlaştırma kapsamında değildir.
Kamu görevlisi adli bir görev nedeniyle bu suçu işlerse soruşturma genel hükümlere göre yapılır. Kamu görevlisi idari görev nedeniyle suçu işlemişse soruşturma için 4483 sayılı Kanun hükümleri gereğince izin alınması gerekebilir.
Madde Gerekçesi
TCK m.120’nin madde gerekçesine göre bir kimsenin üstünü veya eşyasının hukuka aykırı olarak aranması, görevi kötüye kullanma suçundan bağımsız bir suç olarak tanımlanmıştır. Bu hüküm; BM İnsan Hakları Evrensel Bildirisi (m.12), AİHS (m.8/1) ve Anayasanın koruduğu özel hayatın gizliliğini belirli bir surette ihlâlin yaptırımını oluşturmaktadır. Metindeki “hukuka aykırı olarak” ibaresi, yürürlükteki mevzuatın izin vermediği hâl anlamına gelmekte olup görevin kötüye kullanılmasını ve yetkinin aşılmasını kapsar.
Emsal Yargıtay Kararları
Yargıtay 5. Ceza Dairesi – E. 2015/11224, K. 2018/4526
Yargıtay 5. Ceza Dairesi, sanığın eyleminin TCK’nın 120. maddesinde düzenlenen haksız arama suçunu oluşturduğu gözetilmeden suç vasfında yanılgıya düşülmesini bozma nedeni olarak kabul etmiştir. Bu karar, haksız arama suçunun doğru nitelendirilmesinin önemini ortaya koymaktadır.
Yargıtay 2. Ceza Dairesi – E. 2020/20604, K. 2020/13117
Yargıtay 2. Ceza Dairesi, TCK’nın 120/1 ve 116/4 maddelerinin gerektirdiği cezanın üst sınırına göre 8 yıllık zamanaşımı süresinin geçmiş bulunduğunu tespit etmiştir. Bu karar, haksız arama suçunda zamanaşımı süresinin hesaplanması bakımından emsal niteliğindedir.
Yargıtay 7. Ceza Dairesi – E. 2013/5127, K. 2013/17549
Yargıtay 7. Ceza Dairesi, pozitif hukuk normlarında hâkim kararı veya yetkili merciin yazılı emri olmadan rıza ile arama yapılabileceğine ilişkin bir düzenleme bulunmadığını belirtmiştir. Bu karar, rızaya dayalı arama iddialarının hukuki geçerliliğini sınırlaması bakımından son derece önemlidir.
Yargıtay Ceza Genel Kurulu – E. 2020/318, K. 2023/384
Yargıtay Ceza Genel Kurulu, aracın dışarıdan bakıldığında içerisi görünür yerlerinden olmayan motor kapağı altındaki kısımda yapılan arama işleminin PVSK m.4/A kapsamında gerçekleştirilen bir kontrol olarak adlandırılmasının mümkün olmadığını belirleyerek adli arama ile dıştan kontrol ayrımını netliğe kavuşturmuştur. Bu karar, hukuka aykırı arama ile hukuka uygun kontrol sınırının belirlenmesinde emsal teşkil etmektedir.
Sıkça Sorulan Sorular (SSS) ile TCK Madde 120
Sıkça Sorulan Sorular (SSS) ile TCK Madde 120
Haksız arama suçunun faili kim olabilir?
Yalnızca kamu görevlisi olabilir. TCK m.6’ya göre kamusal faaliyetin yürütülmesine atama veya seçilme yoluyla ya da herhangi bir surette sürekli, süreli veya geçici olarak katılan kişiler kamu görevlisidir. Uygulamada genellikle polis, jandarma gibi kolluk görevlileri bu suçun faili olmaktadır.
Hangi aramalar hukuka aykırı sayılır?
Arama kararı veya arama emri bulunmaması, aramanın kanuni şartlara ve usule aykırı şekilde yapılması, görev bölgesi dışında yetkisiz arama yapılması, arama kararının süresinin dolmuş olması ve suçüstü hâli bulunmadığı hâlde arama yapılması gibi durumlar hukuka aykırı arama teşkil eder.
Haksız arama suçunun cezası nedir?
TCK m.120 uyarınca hukuka aykırı olarak bir kimsenin üstünü veya eşyasını arayan kamu görevlisine 3 aydan 1 yıla kadar hapis cezası verilir. Bu ceza kısa süreli hapis cezası olduğundan adli para cezasına çevrilmesi mümkündür.
Kişinin rızasıyla yapılan arama hukuka uygun mudur?
Yargıtay 7. Ceza Dairesi, pozitif hukuk normlarında hâkim kararı veya yetkili merciin yazılı emri olmadan rıza ile arama yapılabileceğine ilişkin bir düzenleme bulunmadığını belirtmiştir. Bu nedenle salt rızaya dayanarak yapılan aramalar da hukuka aykırı kabul edilebilmektedir.
Haksız arama ile konut dokunulmazlığının ihlali birlikte gündeme gelir mi?
Evet. Eğer haksız arama eylemi konut veya işyerinde gerçekleşirse gerçek içtima hükümleri uygulanır ve faile haksız arama suçunun dışında ayrıca konut dokunulmazlığını ihlal suçundan (TCK m.116) da ceza verilebilir.
Haksız arama suçu şikâyete tabi midir?
Hayır. Haksız arama suçu şikâyete tabi değildir ve resen soruşturulur. Suçun işlendiği izlenimini veren bir hâlin öğrenilmesiyle savcılık tarafından kendiliğinden soruşturma başlatılır. Dava zamanaşımı süresi 8 yıldır.
Bu suçta HAGB (hükmün açıklanmasının geri bırakılması) uygulanabilir mi?
Evet. Haksız arama suçunun ceza üst sınırı 1 yıl hapis olduğundan HAGB koşullarının varlığı hâlinde hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararı verilebilir. Ayrıca ceza adli para cezasına çevrilebilir ve ertelenebilir.
Haksız aramada elde edilen deliller kullanılabilir mi?
Hayır. Hukuka aykırı arama sonucunda elde edilen deliller hukuka aykırı delil niteliği taşır ve mahkemelerde delil olarak kullanılamaz. Bu husus Anayasa m.38/6 ve CMK m.206/2-a ile güvence altına alınmıştır.
Görevi kötüye kullanma ile haksız arama suçu arasındaki fark nedir?
TCK m.120’deki haksız arama suçu, görevi kötüye kullanma suçuna göre (TCK m.257/1) özel bir hüküm niteliği taşımaktadır. Kamu görevlisinin hukuka aykırı olarak kişinin üstünü veya eşyasını araması hâlinde özel hüküm olan TCK m.120 uygulanır; genel hüküm olan görevi kötüye kullanma hükmü uygulanmaz.
Haksız Arama Suçu İçin Danışmanlık Alın
TCK Madde 120 kapsamında haksız arama suçu, hukuka aykırı delil, arama kararları, suç vasfının belirlenmesi ve Yargıtay başvuru süreçleri konusunda uzman bir ceza avukatından hukuki destek alın.
Bu makale, CTN Hukuk tarafından genel bilgilendirme amacıyla kaleme alınmıştır. Büromuz, avukatlık faaliyetlerini ağırlıklı olarak Ceza Hukuku, Ağır Ceza Hukuku ve İş Hukuku alanlarında sürdürmektedir. Burada yer alan içerikler, Türkiye Barolar Birliği’nin Reklam Yasağı Yönetmeliği’ne uygun olarak hazırlanmış olup, hukuki tavsiye niteliği taşımaz ve avukat–müvekkil ilişkisi kurma amacı gütmez.